a) Yıllık Ortalama Sıcaklık Dağılışı: Türkiye’de yıllık ortalama sıcaklıklarının dağılışı şöyledir:

Gerçek Sıcaklık Ortalamalarına Göre:

• Kıyı bölgeler, iç bölgelere göre daha sıcaktır. Bu durum, yüksekliklerinin ve denizellik – karasallık özelliklerinin farklı olmasındandır.
• En yüksek ortalamalar 20°, 21°C’lerle Güneydoğu Anadolu’dadır. Nedeni; enlemi, deniz etkilerine kapalı olması (karasallık) ve güneyden gelen sıcak hava kütlelerinin etkili olmasıdır.
• Kıyılarda en yüksek ortalamalar Akdeniz kıyılarında görülür. Kıyılarda sıcaklık kuzeye gidildikçe enlem etkisiyle azalır.
  

Not:Antalya’da 18.5°C, İzmir’de 17.6°C, Çanakkale’de 14.8°C, Samsun’da 14°C yıllık ortalama sıcaklıklar görülür. Güneye doğru, sıcaklık ortalamalarının artmasının nedeni enlem faktörüdür.

• İç kesimlerdeki sıcakhk,batıdan doğuya doğru hızla azalır. Nedeni doğuya doğru yaklaşıldıkça yüksekliğin ve karasallığın şiddetinin artmasıdır.
  

Not: Yıllık sıcaklık ortalamaları, Balıkesir’de (147 m), 14.5°C, Ankara’da (891 m) 11.7°C, Sivas’ta (1285 m), 8.6°C, Erzurum’da (1758 m) 5.9°C, Kars’ta (1775 m) 4.2°C dir. Batıdan doğuya doğru sıcaklıktaki bu azalma enlem etkisine uymaz. Bu durumun nedeni yüksekliğin doğuya doğru artmasıdır.

İndirgenmiş Sıcaklık Ortalamalarına Göre:

Yükseklik etkisinin ortadan kaldırılarak, deniz seviyesine indirgenmiş yıllık sıcaklık ortalamalarına göre, Türkiye’de sıcaklığın dağılışı şöyledir:

• En düşük ortalamalar 13°C, 14°C lerle Kuzeybatı ve Kuzeydoğu Anadolu’dadır. Nedeni; enlem ile karasallık ve denizellik özellikleridir.
• Sıcaklık ortalamalarının güneyden kuzeye doğru nisbeten düzenli olarak azaldığı görülür. Nedeni, enlem faktörüdür.
• En düşük ve en yüksek ortalamalar arasında 8°C yi aşan fark görülür. Nedeni enlem faktörüdür.
  

b) Ocak Ayında Ortalama Sıcaklık Dağılışı

Bu mevsimde, kıyı bölgeler, denizin ılıtıcı etkisinde kalırken, İç bölgeler: Sibirya kökenli, soğuk havanm etkisindedir. Kıyılara paralel uzanan yüksek sıradağlar ise kıyıdaki ılık havanın iç bölgelere, iç bölgelerdeki soğuk havanın da kıyı bölgelere ulaşmasını engellemektedir.

Gerçek Sıcaklık Ortalamalarına Göre:

• En yüksek sıcaklıkların Akdeniz kıyılarında olduğu görülür. Nedeni; tropikal hava kütlelerinin etkisinde kalması ve enlem faktörüdür.
• Kıyılarda sıcaklıklar güneyden, kuzeye çıkıldıkça enlem faktörüyle azalır.
  

Not:Ocak ayı sıcaklık ortalamaları Anamur’da 11.4°C, Adana’da 9.9°C, Antalya’da 10.5°C, İzmir’de 8.6°C, Ç.Kale’de 5.3°C, İstanbul’da 5.6°C, Samsun ‘da 6,9°C Trabzon ‘da 7.3 °C dir.

• İç bölgelerde sıcaklık değerleri oldukça düşüktür. Doğuya doğru iyice azalır. Nedeni yükseklik ve karasallığın artmasıdır.
  

Not:Ocak ayı ortalama sıcaklıkları;Balıkesir’de (147 m) 4.9°C, Ankara’da (891 m) -0,1 °C, Erzurum’da (1758 m) -8.7°C, Kars’ta (1775 m) ise -11.5°Cdir.
2. TÜRKİYE’DE BASINÇ VE RÜZGÂRLAR

Türkiye’deki iklim özelliklerinin oluşmasında, basınç ve rüzgârların da önemli katkısı bulunur. Rüzgârlar, kendilerini oluşturan hava kütlelerinin özelliklerine göre, sıcak, soğuk, nemli veya kurutucu etkiler yaparlar. Rüzgârların karadan veya denizlerden esmesi de farklı etkiler yapar. Rüzgârların etkileri mevsime göre farklılaşır,

Kış Mevsiminde:

Bu mevsimde, Anadolu karasallığına etkisiyle, Sibirya yüksek basınç merkezinin etkisine girer. Bu soğuk hava Anadolu’dan çevredeki denizlerde bulunan alçak basınç merkezlerine doğru yayılır. Bu nedenle kış mevsiminde; Karadeniz kıyılarına güney yönlü, Akdeniz kıyılarına ise kuzey yönlü rüzgârlar eser. Kış mevsiminde Doğu Karadeniz ve Akdeniz kıyılarına doğru esen bu soğuk rüzgârlar, yüksek dağlardan aşağıya doğru inerken, her 100 m’de 1°C ısınarak fon rüzgârlarının oluşmasına yol açar. Föhn karakterli rüzgarların esmesi, Rize ve çevresinin mikroklima özellik kazanmasını sağlar. Bu nedenle yörede tumuçgil tarımı yapılabilmektedir.

Yaz Mevsiminde:

Bu mevsimde, Türkiye Asor yüksek basıncı ile Basra alçak basıncının etkisindedir. Basınç dağılışı ve rüzgârların yönü, kış mevsimine göre daha düzenlidir.

Türkiye genelinde kuzeybatı yönlü rüzgârlar (Batı rüzgârları) egemendir. Doğu Akdeniz kıyılarında ise güney yönlü rüzgârlar eser.

Kuzeybatı yönlü rüzgârlar, Karadeniz bölgesinde, denize dönük dağ yamaçlarına bol miktarda yağış bırakırlar.

Türkiyede Etkili Olan Yerel Rüzgârlar

Lodos: Kış mevsimi ve bahar aylarında, batı ve güney kıyılarımıza, güneybatıdan esen ılık ve nemli rüzgârlardır. Bu kıyılara yağış bırakırlar. Anadolu içlerine sıcak ve kuru olarak eserler.

Samyeli:Güneydoğu Anadolu’da yaz aylarında, güneydeki çöllerden esen sıcak ve kuru rüzgârlardır.

Karayel ve Yıldız: Kış mevsiminde esen, kuzey yönlü rüzgârlardır. Karadeniz ve Marmara Bölgelerinde şiddetli eser. Yağmur ve kar yağışları getirir. Deniz ulaşımını güçleştirir. Bu rüzgârlar Balkanlar üzerinden Türkiye’ye ulaşır.

Poyraz: Kuzeydoğu yönlü eser. Kış mevsiminde soğuk ve kuru rüzgârlardır. Ayaz oluşturur. Yaz aylarında ise denizden geçerek geldiklerinden, Karadeniz kıyılarına yağış bırakır. Anadolu içlerinde ise serin ve kuru olarak eser.

Etezyen: Yaz mevsiminde, Ege kıyılarına doğru esen kuzeybatı yönlü serin rüzgarlardır.

İmbat: Ege kıyılarında, gündüz denizden karaya doğru esen, serin deniz meltemlerine verilen addır.

3. TÜRKİYE’DE NEMLİLİK VE YAĞIŞ

Atmosferdeki subuharı (nem) miktarı, sıcaklığa bağlı olarak değiştiğinden, Türkiye’de yaz aylarında subuharı miktarı artar. Kış mevsiminde ise azalır.

Denizlerden buharlaşma ile havaya subuhan karıştığından, yıl boyunca kıyı bölgelerdeki nem miktarı, iç bölgelerimizden daha fazladır. Havadaki nemin, doyma miktarına olan oranım belirleyen bağıl (nisbi) nem oranı ise; yaz aylarında iç bölgelerde havanın sıcak olup, doyma miktarının artmasına bağlı olarak çok düşüktür. Buna bağlı olarak kış aylarında, Türkiye genelinde hava sıcaklığı düşük olup, havanın doyma miktarı da azaldığı için, bağıl nem oranı yüksektir. Bu nedenle kış aylarında bulutluluk oranı yüksek olup, yağışlarda artar.

Türkiye’de;

• Bulutluluk oranları, bağıl nem oranına bağlı olarak kış mevsiminde artar, yaz mevsiminde azalır.
• Bulutluluk oranları kıyı bölgelerde fazla, iç bölgelerde ise azdır.
• Bulutluluk oranının en fazla olduğu yerler Doğu Karadeniz kıyıları, en az olduğu yerler ise Güneydoğu Anadolu bölgesindedir.
  

Türkiye’de Sisler:

Ilık – nemli hava kütlelerinin, soğuk zeminlerde, alttan soğuması ile oluşan sisler, ulaşım faaliyetlerinde ve tarımsal faaliyetlerde etkilidir.

• Sis oluşumlarının en fazla olduğu yerler 20 – 30 günle Trakya’nın iç kesimleri, İç ve Doğu Anadolu bölgeleridir.
• Sis oluşumlarının en az görüldüğü bölgeler ise, 5 günden az olarak, Ege ve Akdeniz kıyılarıdır.
• Kış mevsiminde sis oluşumları fazladır. Nedeni ılık denizlerden gelen hava kütlelerinin, Anadolu’nun iç kesimlerinde soğumasıdır.
• Yaz mevsiminde sis oluşumları çok azdır. (1 günden az). Nedeni iç bölgelerde zeminin sıcak olmasıdır.
  

Türkiye’de Yağışların Dağılışı
Türkiye’de yağışın yıllık dağılışını gösteren harita incelendiğinde şu sonuçlara ulaşılır;

• En fazla yağışların, kuzey ve güneydeki dağ sıralarının, denize bakan yamaçlarında olduğu görülür. Nedeni, ılık denizlerden buharlaşmayla yükselen nemli havanm, bu dağlara çarparak yükselmesi ve yamaçlara yağış bırakmasıdır.
• En az yağışların, iç bölgelere düştüğü görülür. Nedeni, nemin kaynağı olan denizlere uzaklığı ve deniz etkilerinin buralara ulaşamamasıdır.
• İç bölgelerde yağışların az olmasında, kış mevsiminde etkili olan yüksek basınç koşullarının yağış oluşumunu engellemesi, yaz aylarında ise, havanın; çok sıcak olmasıyla, havadaki nemin yoğunlaşmasının güçleşmesi de etkili olur.
• Bakı etkisiyle Doğu ve Batı Karadeniz Dağları ile Batı Toroslar veAmanos Dağlarının denize dönük yamaçları bol yağış alır.
• Ege dağları, denize dik uzandığından, nemli hava yükselmeden iç kesimlere ulaşır, bu durum Ege kıyılarında yağışları azaltır.
• Yüksekliğin azalması Marmara Bölgesi, Orta Karadeniz ve Çukurova’da yağışları azaltır.
• Doğu Anadolu’da yüksekliğin artması ise yağışları artırır.
• Çevresi yüksek dağlarla kuşatılmış, Tuz Gölü çevresi, Malatya ve İğdır Ovası gibi çukurluklarda yağışlar azalır.
  

Not: Türkiye ‘de yağışın dağılışında dağların uzanış doğrultusu, cephesel depresyonların geçiş yollarına göre dağların konumu (bakı koşulu) ve mevsime göre değişen basınç koşulları rol oynar.

Türkiye’de Kuraklık:
İnsanlar ve bitkiler için su eksikliğine kuraklık denir. Yer altı sularının, topraktaki nemin, akarsuların ve göllerdeki suların ana kaynağı yağışlardır. Yağışların yeterli olmaması kuraklığı oluşturur.

Ancak kuraklık oluşmasında buharlaşma da çok önemlidir. Yağış miktarına göre, buharlaşma miktarının daha çok olması, kuraklığı artırır. Bu nedenle soğuk ve nemli bölgelerde, kuraklık fazla hissedilmez.

Türkiye’de kuraklığın dağılışı şöyledir:

• Kuraklığın en çok hissedildiği yerler Tuz gölü çevresi, Güneydoğu Anadolu ve Iğdır yöresidir. Bu durum yağış azlığı ve buharlaşmanın şiddetli olmasının bir sonucudur.
• Yurdumuzun büyük bir kesiminde (Karadeniz Bölgesi ve Kars – Ardahan yöresi dışında) iklimin genel karakteri olarak,yaz yağışları azdır. Bu durum yaz kuraklığı oluşturur.
• Kuraklığın hissedilmediği veya çok az hissedildiği yerler Karadeniz kıyıları ve Marmara Bölgesi’dir. Nedeni yaz aylarında da yeterli yağış almasıdır.
  

Türkiye’de kuraklığa bağlı olarak;

• Tarımsal verimde azalmalar olur.
• Hidroelektrik üretimi azalır.
• İçme ve sulama suyunda yetersizlik oluşur.
• Doğal bitki örtüleri kurur.
• Tarım toprakları nadasa bırakılır.

Fıkralar küçük öykü niteliğindeki nükteli ve “güldürü fıkraları“ ile “gazete fıkraları“ olmak üzere iki türlüdür.

Güldürü Fıkraları

Belli bir amacı, savunulan bir düşünceyi ele alan ve bunu en kısa yoldan anlatan, mizah ve hiciv unsurları­nı da içinde barındıran sözlü ya da yazılı hikâyelerdir. Bu fıkralar daha çok, sözlü kültürde gelişmiştir.

Güldürü fıkraları, tanınmış kişileri ya da hayvanları ele alır. Kısa öykü niteliği taşır, içinde zekâ oyunları vardır. Nükteli bir dille, sohbet biçiminde, bir sonuca bağla­narak oluşturulur. Nasrettin Hoca fıkraları ile Bektaşî fıkraları bu türdendir.

Nasrettin Hoca bir gün kedisini yıkıyormuş. Yoldan ge­çen arkadaşı Hoca’ya: “Hocam kediyi yıkama, öldü­rürsün.” demiş. Hoca, aldırış etmemiş ve yıkamış. Ar­kadaşı dönüşte, kedisinin ölümüne üzülen Hoca’yı görmüş. Adam: “Hocam, ben size kediyi yıkamayın, kedi ölür demedim mi?” demiş. Hoca: “Yıkarken ölme­di ki sıkarken öldü!” demiş.

Yukarıdaki fıkranın güldürü yönü ağır basmaktadır.

Gazete Fıkraları

Yazarların herhangi bir konu hakkında kişisel görüş ve düşüncelerini fazla derinliğe girmeden ortaya koyduk­ları fikir yazılarıdır. Bu yazılar dergilerin ya da günlük gazetelerin belirli köşelerinde yayımlanır. Bu yazılarda kısa, yalın ve akıcı bir üslup kullanılır.

Fıkralarda Konu: Fıkralarda yazar, konu seçiminde serbesttir. Konular özel bir görüşle incelenip eleştirilir. Yazar kişisel görüş ve düşüncelerini içten bir şekilde açıklar. Toplumu ilgilendiren güncel konuları anlatır. Günlük siyasi, sosyal ve kültürel olayları ele alır. Fıkra­larda toplumsal sorunlar, okuru biraz olsun rahatlata­cak, ona geçici de olsa dertlerini unutturacak üslupla işlenir. Bu arada da konuyla ilgili bilgi verilir. Başlangıç­ta sadece siyasi ve sosyal konular etrafında yazılan fık­ralar, zaman içinde sınırlarını genişletmiş, bugün sa­nattan spora, ekonomiden siyasete kadar toplumun bütün günlük sorunlarını kuşatmıştır.

Fıkralarda Dil ve Anlatım: Fıkralar iğneleyici, alay­cı bir dille bazen eleştiri bazen de sohbet tarzında ya­zılır. Fıkralarda yazar inandırıcı, etkileyici ve dokunaklı bir anlatımı benimser. Anlatım, senli benlidir. Okurla sohbet havası hâkimdir. Bu nedenle fıkraların; insanı saran, tatlı, samimi, sıcak bir havası vardır. Fıkralarda genel olarak akıcı, duru, açık ve yalın bir anlatım söz konusudur. Yazar; konuyu çoğunlukla konuşma diliyle kaleme alır. Cümleler kısa ve anlaşılır niteliktedir. Yazı­nın kolay anlaşılması için uzun cümlelerden kaçınılır. Devrik cümleler kullanılabilir. Okuyucunun zevki ön planda tutulur. Fıkraların en önemli özellikleri arasında dilinin sade, üslubunun serbest olması gelir.

Fıkraların Amacı: Günlük konular üzerinde kişisel görüşleri belirtmek, belli bir okuyucu kitlesi kazanmak, görüşleri bu kitleye benimsetmeye çalışmak fıkra ya­zarının amacıdır. Fıkra kısa ve öz yazıldığından bu ya­zılarda yargılamaya, ispatlamaya, tanıtmaya ve ayrıntı­lara yer verilmez. İspatlama yoluna gidilmez. Kesin bir iddia havası hâkim değildir. Kesin bir sonuca varılmak istenmez, özel bir inandırma çabası görülmez. Yazar bir sonuca ulaşır; ancak okuru ikna etme amacı taşı­maz. Onu etkilemeyi, konu hakkında düşünmeye sevk etmeyi yeterli görür. Konu ile ilgili olarak bir kamuoyu oluşturmayı amaçlar. Yazar bunu yaparken duygusal, içten bir anlatım kullanır. Gerçeklerden ayrılmaz. Yan­lış bilgi vermez. Yanlış belgelere dayanmaz. Tutarsız düşüncelere başvurmaz.

Fıkrada Kullanılan Anlatım Biçimleri: Fıkralarda özellikle açıklama, örneklendirme, karşılaştırma, ta­nımlama, öyküleme gibi anlatım yollarına başvurulur. Anlatımda küçük hikâyelere yer verilebilir. Gözlemler­den ve anılardan yararlanılabilir.

Gazete Fıkralarının Planı: Fıkralar giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluşur. Giriş bölümünde konu ortaya konur. Gelişme bölümünde düşünceler ilginç örneklerle açıklanır. Sonuç bölümünde ise görüşler et­kileyici bir sonuca bağlanır.

Gazete Fıkralarının Ortak Özellikleri: Konu, oku­run ilgisini çekecek şekilde ele alınır. Herkesin anlaya­bileceği açık, sade, yalın bir dil kullanılır. Hoş, doku­naklı bir sonuca ulaşılır ve okuyucu bu sonuçla ilgili olarak düşünmeye sevk edilir. Aynı konular yerine de­ğişik ve güncel konular işlenir. Konu tarafsız bir gözle ele alınır.

Fıkra – Sohbet Farkı: Fıkrada her türlü güncel konu; sohbette daha çok, sanatla ilgili konular ele alınır. Soh­bette soru cevap yöntemine dayalı anlatım ağırlıktadır. Fıkrada ise serbest bir anlatım vardır. Fıkrada yazar, okuru etkilemeyi amaçlar. Okurun, konuyu düşünme­sini amaçlar. Sohbetin okuru etkileme amacı yoktur. Sohbette sadece dikkatler konuya odaklanmaya çalı­şılır.

Fıkra Yazarının Özellikleri

Gazete ve dergilerde sürekli bir yazı köşesi olan yazar­ların kendilerine ayrılan bölümlerde yazdıkları, günlük olaylar, ekonomi, politika gibi konuları okuyucuları ile paylaştığı günübirlik yazılara köşe yazısı denir. Fıkra­lar, gazete ve dergilerde yayımlanan süreli yayınlardır. Fıkraların kalıcılık özelliği zayıftır. Köşe yazıları güncel konuları işlediği için uzun ömürlü olamaz.

Fıkra, gazete veya dergilerin belirli sütunlarında genel bir başlık altında (Şehir Mektupları, Bize Göre, Pence­re) günlük herhangi bir olayı, bir görüş ve düşünceye bağlayarak yorumlayan kısa yazılardır.

Günümüzde gazete fıkra yazarları, ekonomi ve istatis­tik bilgilerine de yer vererek bilimsel metotlarla çalışırlar.

• Fıkra yazarları kısa, özlü, derin anlamlar taşıyan yazılar kaleme alabilecek donanıma sahip olma­lıdır.
• Okuyucunun ilgisini canlı tutabilmelidir.
• Konularında tekrarlara düşmemelidir.
• Kapsamlı bir kavrayış gücüne sahip olmalıdır.
• Derin bir kültür zenginliği bulunmalıdır.
• Geçmişle günlük olayları kaynaştırabilmede us­talık göstermelidir.
• Yazısını okura zevkle okutabilmelidir.
• Duygu ve düşüncelerini inandırıcı, etkileyici, akı­cı bir dille anlatabilmelidir.

Türk Edebiyatında Fıkra

Fıkra türü yazılar Türk edebiyatında Tanzimat döne­minde Batı’dan geçmiştir. 1908′den sonra bu yazı türü Türk edebiyatında görülmeye başlanmıştır.

Türk edebiyatında özellikle Ahmet Rasim fıkralarıyla tanınmıştır. Ahmet Haşim, Falih Rıfkı Atay, Refik Halit Karay, Orhan Seyfi Orhon, Peyami Safa, Burhan Felek, Ahmet Kabaklı ve Çetin Altan da fıkralarıyla öne çık­mıştır.

Fıkra Türünün Genel Özellikleri

• Düşünce yazılarıdır.
• Giriş, gelişme ve sonuç şeklinde bölümleri vardır.
• Toplumu yakından ilgilendiren günlük olaylar iş­lenir.
• Konu kısa, yüzeysel; ama ustaca bir üslupla işle­nir.
• Konu hakkında bilgi vermek değil, okuru düşün­dürmek esastır.
• Yazar kişisel görüşlerini ileri sürdüğü için ispatla­ma gereği duymaz.
• Serbest bir üslubu vardır, okuyucuyla içten bir bağ kurularak rahat bir anlatım yolu izlenir.
• Etkileyici bir anlatım kullanılır.
• Kolay anlaşılan ve okunan gazete yazılarıdır.
• Örneklemeden olabildiğince yararlanılır.

Göktürkler çağında Bengü taş edebiyatı diye adlandırdığımız bu edebiyatla, Türklerin ilk yazılı edebî metinleri ortaya kon­muştur. Bengü taş; ebedî, sonsuz taş demektir. Özellikle ka­ğanların ve devletin ileri gelenlerinin ölümünden sonra, onlar adına bir anıt yaptırmak, Göktürklerde bir gelenek hâlini almış­tır. Diktirilen taşlar üzerine kağanlar istediklerini yazmış, bütün milletin ona göre davranmasını istemişlerdir. Bu sözlerin taşlar üzerinde ebedî olarak kalacağını ve Türk milletinin sonsuza ka­dar bunlardan ders alacağını düşündükleri için diktirdikleri taş­lara “bengü taş“ adını vermişlerdir. Göktürklerden sonra Uy­gurlar bu geleneği devam ettirmişlerdir.

Genel olarak Göktürk Yazıtları (Orhun Âbideleri) diye adlandırı­lan Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları, ilk dönemde taşlara yazılan edebiyatın, en uzun ve en güzel örnekleridir.

Bu yazıtlar bulundukları yerlere göre dört grupta toplanır: Mo­ğolistan, Yenisey, Talaş ve Kazakistan bengü taşları. Bunlar içinde Moğolistan’da bulunan Göktürklere ait Orhun Anıtları ve Uygurlara ait Yenisey Yazıtları önemlidir.

Göktürkler çağına ait olan Orhun Anıtları içinde önemli olanlar şunlardır:

* Tonyukuk Anıtı

* Kül Tigin Anıtı

* Bilge Kağan Anıtı

Tonyukuk Anıtı

724-726 yılları arasında dikil­miştir. Bu anıtı diktiren ve üzerindeki yazıları yazdıran Bilge Tonyukuk’tur. Anıtta Türk milletinin Çin tutsaklı­ğından kurtuluşu ve İlteriş Kağan zamanında Göktürk­lerin Oğuzlarla, Kırgızlarla ve Çinlilerle yaptığı savaşlar an­latılmakta; bütün bu olaylar­da Bilge Tonyukuk’un rolü özellikle belirtilmektedir.

Bilge Tonyukuk, başvezirlik ve başkumandanlık yapmış olan büyük bir siyasetçidir. Göktürk devletinin politikası­na uzun zaman yön vermiş akıllı ve hikmet sahibi bir devlet adamıdır.

Bilge Tonyukuk, aynı zamanda edebiyatımıza hatıra türünün ilk temsilcisi ve ilk Türk tarihçisidir. İki parça hâlindeki anıtında, içinde bulunduğu olayları sade ve sanatsız bir şekilde, halk di­liyle anlatmıştır. Olayları sözü uzatmadan, ana çizgileriyle ver­miş; yeri geldikçe milletin ders alması için öğütlerde bulun­muştur. Zaman zaman atasözlerine ve deyimlere başvurmuş­tur.

Kültigin Anıtı’nda Göktürk tarihine ait olaylar, Bilge Kağan’ın ağzından aktarılmış, birlik ve bütünlük mesajı verilmiştir.

Bilge Kağan Anıtı

Bilge Kağan adına oğlu Tenri Kağan tarafından yaptırılmıştır. Anıtta Bilge Kağan’ın ağzından devletin nasıl büyüdüğü anlatılmış, Kültigin’in ölümünden sonraki olaylar ilave edilmiştir. Anı­tın güneydoğu, güneybatı ve batı yüzlerinde de küçük metinler bulunmaktadır.

Göktürk Yazıtlarının Önemi

Göktürk Yazıtlarını (Orhun , Âbideleri), Türkçenin yazılı en eski kaynağı sayabiliriz. Modern Türkçemizin tüm ‘ kuralları, günümüzün bir­çok sözcüğü, doğal ve ol­gun bir söyleyişle, sanki bu­günün yapıtlarıymış gibi karşımızdadır. Bin üç yüz yıl ötelerden gelen bu ses, bi­zim öz sesimizdir.

Bu yazıtlar, bu yönleriyle Türk tarihine ışık tutan önemli belge­lerdir. Göktürk Yazıtları, bir hakanın, halkına hesap vermesi, halkın devlete, millete karşı görevlerinin hatırlatılması, düşma­nın entrikalarına nasıl karşılık verileceğinden söz edilmesi ve Türklerin yüksek ahlak ve seciyesinin anlatılması açısından önemlidir.

Bu anıtlar Türk adının, Türk milletinin isminin geçtiği ilk Türkçe metindir. Türk tarihinin taşlar üzerine yazılmış ilk belgesidir.

Türk töresinin, Türk medeniyetinin, yüksek Türk kültürünün ya­zılı belgesidir.

Türk hitabet sanatının erişilmez bir şaheseridir. Hükümdârâne eda ve ihtişamlı bir hitap tarzının yazılı örneğidir. Yalın ve kes­kin üslubun şaşırtıcı örnekleridir. Türk dilinin kaynağı, Türk ya­zı dilinin başlangıcının bilinmeyen dönemlere kadar gittiğinin delilidir.

Eski Türkçeyi gerek Göktürk, gerekse Uygur Türklerinin bırak­tığı eserlerden takip ettiğimiz için de bu yazıtlar, ayrı bir öneme sahiptir.

Göktürk Yazıtlarının Bulunması ve Okunması

Ünlü Türkolog Radloff’un başkanlığında bir Rus heyeti Göktürk Yazıtlarının bulunduğu bölgede incelemelerde bulunmuştur. Rus ve Fin heyetleri, anıtların fotoğraflarını çekerek kitap hâlin­de yayımlamışlar; bu yayınlar sayesinde yazıtların okunma sü­reci hızlanmıştır. Sonunda Danimarkalı dil bilimci Thomsen 1893 yılında 38 harfli alfabeyi çözerek yazıtları okumuştur.

Alfabe

Orhun Âbidelerinin yazıl­dığı Göktürk alfabesi 38 harflidir. Bu alfabede 4 sesli, 9 birleşik, 25 de sessiz harf bulunmakta­dır. Göktürk alfabesi, Türklerin ulusal alfabesi­dir. Bu alfabenin eski Türk damgalarından doğduğu ileri sürülmek­tedir. Göktürk yazısı sağ­dan sola, yukarıdan aşa­ğıya doğru bitiştirilme­den yazılır. Sözcükleri ayırmak için genellikle iki nokta konur.

Kül Tigin ve Bilge Kağan anıtlarında metinler, yu­karıdan aşağıya doğru yazılmış ve satırlar sağ­dan sola doğru dizilmiş­tir. Göktürk alfabesi, Türkçenin tarih boyunca hiç değişmemiş bulunan büyük ünlü (sesli) uyu­mu dikkate alınarak dü­zenlenmiş bir alfabedir.

Göktürk Yazıtlarının Dil Özellikleri

Göktürk yazıtlarındaki düzyazı, o zamanki Türkçenin en yüksek anlatım özelliklerini taşır. Şiir yüklü bir düzyazıdır bu. Bugünkü düzyazıya örnek olacak bir cümle yapısı; duru, açık, yalın bir söyleyiş güzelliği; Türkçenin ancak Dede Korkut’ta bulduğu­muz destansı söz kudreti vardır.

Türk edebiyatının ilk düz yazı örneklerini oluşturan bu yazıtlar yabancı etkilerden uzaktır. Metinler, gerçekçi bir dil ve güçlü bir hitabet dili ile yazılmıştır.

Göktürk Yazıtlarının Bulunduğu Bölge

Orhun Yazıtları, Moğolistan’ın kuzeyinde, Baykal gölünün gü­neyinde, Orhun ırmağı vadisindeki Koşo Saydam gölü yakınla­rındadır. Bu yazıtlardan Kül Tigin ve Bilge Kağan Anıtları, Koçho Tsaydam bölgesindeki Orhun Irmağı civarında; Bilge Ton-yukuk Anıtları ise, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarından yakla­şık 360 km uzakta, Tola Irmağı’nın yukarı yatağındaki Bayn Tsokto bölgesindedir.

Anıtların olduğu yerde yalnızca dikilitaşlar değil, yüzlerce hey­kel, balbal, şehir harabeleri, taş yollar, su kanalları, koç ve kap­lumbağa heykelleri, sunak taşları bulunmuştur.

Bu uyuma kalınlık-incelik uyumu da denir. Bir sözcüğün ilk hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur.

• çalışmak, okullarımız, etkisiz, öğrenciler… 

Yukarıdaki örneklerde sözcükler, kalınlık-incelik bakımından uyumlu olduklarından büyük ünlü uyumuna uymaktadır.

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?

 
A) sınırlı                                             
B) görgülü
C) bakımsız                                      
D) meraklı

Yanıt: D

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde büyük sesli uyumu aranır?

A) Kütüphane                                     B) Söz
C) Öğrenci                                         D) Televizyon
(1991-KLJ)

Yanıt: C

Aşağıdaki ekler tek biçimli olduğu için büyük ünlü uyumuna uymaz:

• -yor ==> geliyor
   
• -ken ==> koşarken
   
• -leyin ==> akşamleyin
   
• -(ı)mtırak ==> ekşimtırak
   
• -ki ==> bununki
   
• -daş ==> meslektaş

Ünlü İmparatorlar
Marius;
Gauis Marius, Roma ordusunu düzenleyen ve dünyadaki en etkili ordu haline getiren kişiydi. O dönemde hiç bir güç lejyonlar karşısında duramıyordu. Diğer illerden birçok insan Roma orudusuna hizmet ederek Roma vatandaşı olma hakkı kazandılar. Marius deneyimli lejyonlara toprak bahşetmiştir. Marius ayrıca bir çok askeri başarı sağlamıştır. Böylece Roma ve İtalya kuzeyden gelen barbarların istilalarından korunmuştur.
Ceaser
Julius Caeser hiç kuşkusuz Roma imparatorları arasında en ünlüsüdür. Dehası sayesinde Gaulu işgal etmiştir. Bu işgalin planları bugün bile generallerin eğitiminde kullanılmaktadır.Ayrıca İngiltere ve Almanya’ya seferler düzenlemiştir. Fakat Caeser’ın politik düşmanları onun bu gücünü elinden almak hiç bir zaman duraksamamışlardır. Mısır kraliçesi Kleopatra’ya aşkından sonra takvimde de değişikliklerde bulunmuştur. Bazı küçük değişikliklerle hala onun hazırlattığı takvimi kullanmaktayız. Temmuz ayı (ingilizcede “July”) onun onuruna adanmıştır.

Augustus
Augustus Roma’nın ilk imparatoru idi. Gerçek adı, Octavian’dı fakat Senato büyük başarıları nedeniyle ona Augustus ismini bahşetmişti. Yeni bir anayasa hazırlıyarak İmparatorluk makamına yerleşti. Yollar, binalar ve su kemerleri yaptırdı. Augustus sadece ilk değil belki de en iyi Roma İmparator idi.

Nero
Nero Roma tarihinin, en kötü şöhretli Roma impatorudur. Nero’nun deli olduğu hiç su götürmez bir gerçektir. Annesi, üvey babası olan imparator Claudius tarafından öldürülünce tahta geçti. Hükümdarlığı süresince Roma’nın büyük bir kısmı Büyük Roma Yangını sonucunda yandı. Yangından arta kalanları temizledikten sonra çok ihtişamlı bir saray yaptırdı. Yangını kendi çıkardığına yönelik dedikoduları önlemek için kendini yaktı ve Hristiyanları suçlayarak onları aslanlara attı.

Trajan
Trajan Roma imparatorları arasında en göze çarpan imparator diyebiliriz. Onu hüküm sürdüğü dönemde imparatorluk en geniş sınırlarına kavuştu. İmparatorlar arasında en savaşçı yönü ağır basan kişiydi. Buna karşın senatoyla olan ilişkisi sırasında bilgeliği, saygısı ve alçakgönüllülüğü de yatsınamayacak özellikleriydi. Trajan dönemimde yollar, limanlar inşaa edildi. Ayrıca imparatorluk hazinesinden fakir ve çocuklara bir ödenek hazırlandı.

Roma Dini

Roma İmparatorluğunun dini, diğer dinlerden bağımsız, fakat değişik dinlerin tören, tabu, batıl inanç ve törelerinin toparlanmasıyla oluşmuşur. Romalılara göre din ruhsal bir olgudan çok, insanoğlu ile tanrı adını verdikleri çeşitli güçler arasında bir sözleşmeydi. Bu dini bakış açısı, politik ve askeri bakımdan devlette önemli bir etki yaratırken diğer bir yandan da ailevi yaşamı da şekillendirmede önemi yatsınamayacak düzeydeydi.

Romalı tanrı ve tanrıçalar, birkaç dini etkinin karışımı idi. Birçoğu, Güney İtalya’daki Yunan kolonileri ile ortaya çıkarken , bir diğer kısmı ise Etrüks ve Latin kabileleri kanalı ile Roma dinine aktarıldı.

M.Ö. 1yy’da Romalılar öyle bir duruma geldiler ki, bazen Romalılar taptıkları tanrı veya tanrıçanın neyi simgelediğini hatırlamaz oldular. Örnek olarak tanrıça Furrina adına her yıl 25Temmuz’da festival düzenlemelerine karşın, Furrina’nın ne tanrısı olduğunu hatırlayacak kimse kalmamıştı.